پنجشنبه 09 تیر
نسخه آزمایشی
1400/12/03
کارشناس اداره نظارت و ارزیابی فرآورده های طبیعی، سنتی و مکمل دانشگاه ایران بررسی کرد:

چاقی و درمان آن از دیدگاه طب سنتی و مکمل

چاقی و درمان  آن از دیدگاه طب سنتی و مکمل

اضافه وزن در نتیجه عدم تعادل بین کالری دریافتی و مصرفی رخ می­دهد. چاقی مسأله پیچیده­ای است که به سبک زندگی، محیط و ژن فرد بستگی دارد.در این مقاله مهندس شیما عباسی کارشناس اداره نظارت و ارزیابی فرآورده های طبیعی سنتی معاونت غذا و دارو ایران به چاقی و درمان آن از دیدگاه طب سنتی و مکمل می پردازد.

به گزارش ایفدانا به نقل از روابط عمومی معاونت غذا و دارو دانشگاه ایران- اضافه وزن در نتیجه عدم تعادل بین کالری دریافتی و مصرفی رخ می­دهد. چاقی مسأله پیچیده­ای است که به سبک زندگی، محیط و ژن فرد بستگی دارد.عوامل محیطی و ژنتیکی، تداخلات پیچیده­ای با تاثیرات روانی، فرهنگی و فیزیولوژیک دارند.
 
در این مقاله مهندس شیما عباسی کارشناس اداره نظارت و ارزیابی فرآورده های طبیعی سنتی معاونت غذا و دارو ایران به چاقی و درمان آن از دیدگاه طب سنتی و مکمل می پردازد.
 
اگرچه افزایش شیوع اضافه وزن و چاقی در سراسر جهان یک معضل است، اما کشور آمریکا تاکنون بیشترین شیوع چاقی را در بین کشورهای توسعه یافته داشته است. طبق آمار سازمان بهداشت جهانی در سال 1995 حدود 200 میلیون بزرگسال چاق در سراسر جهان و 18 میلیون کودک زیر پنج سال دارای اضافه وزن بودند. از سال 2000 تعداد بزرگسال چاق به بیش از 300 میلیون افزایش یافته است. بر خلاف باور عمومی اپیدمی چاقی محدود به جوامع صنعتی نیست. تخمین زده شده است که در کشورهای در حال توسعه بیش از 115 میلیون نفر به چاقی مبتلا هستند. در ایران فراوانی چاقی در سال 2005 میلادی در بررسی کشوری سلامت، در مردان 8/42 درصد و در زنان 57 درصد به­دست آمده است.
 
     دارودرمانی مناسب می­تواند اثر رژیم غذایی، فعالیت بدنی و رفتار درمانی در بیماران با 30≤BMI یا بیماران با 27≤BMI همراه با سایر عوامل خطر یا بیماری­زا را افزایش دهد. این عوامل می­توانند اشتها و جذب چربی را کاهش یا مصرف انرژی را افزایش دهند. همانند هرگونه درمان دارویی، نظارت پزشک برای کارآیی و ایمنی مصرف دارو ضروری است. دارودرمانی یک "معجزه­گر" نیست. همه افراد به دارو درمانی پاسخ نمی­دهند، اما در بیمارانی که پاسخ می­دهند معمولاً در طول 6 ماه اول درمان، احتمال کاهش وزن حدود 20-2 کیلوگرم وجود دارد. دارو درمانی بدون اصلاح شیوه ­زندگی، کمتر موثر است.
 
عوامل موثر بر چاقی
1- ژنتیک: بسیاری از از عوامل هورمونی و عصبیِ دخیل در تنظیم وزن، با وراثت و ژنتیک تعیین می­شوند. این عوامل شامل سیگنال­های کوتاه و بلند مدت است که سیری و فعالیت­های مربوط به تغذیه را تعیین می­کنند. نقایص کوچک در بیان یا تداخل آنها، در افزایش وزن می­تواند سهم بالایی داشته باشد.
2- وضعیت اقتصادی- اجتماعی: معمولاً در ارزیابی وضعیت اقتصادی- اجتماعی از شاخص­های تلفیقی شامل سطح تحصیلات، درآمد و نوع شغل برای طبقه بندی استفاده می­شود.
3- فعالیت فیزیکی ناکافی: فقدان تمرینات ورزشی و سبک زندگی نشسته همراه با پرخوری مزمن از دلایل افزایش وزن هستند.
4- التهاب: دانشمندان رابطه مستقیمی بین چاقی و بیماری­های التهابی مانند اختلالات قلبی- عروقی، برخی از سرطان­ها و دیابت نوع 2 مشاهده کرده­اند.
5- تعداد فرزندان: مطالعات انجام شده در ایران بین تعداد زایمان و افزایش وزن ارتباط مستقیمی نشان داده است.
6- ازدواج: در مطالعه­ای در زنان و مردان 20 تا 70 ساله، ازدواج با کنترل سایر متغیرها مثل سن و تعداد فرزندان، چاقی در مردان و زنان به ترتیب 8/3 و 2/3 بار بیشتر از افراد مجرد نشان داده است.
7- شهر و روستا: در ایران فراوانی چاقی در تحقیقات انجام شده در میان روستانشینان کمتر از شهرنشینان است.
8- افسردگی: معمولاً بین افسردگی و چاقی ارتباط مستقلی نیست و به عوامل متعددی مانند جنس وابسته است؛ به­طوری­که مطالعات نشان داده است تنها در زنان ارتباط مستقیمی بین افسردگی و چاقی یافت شد. در برخی دیگر از مطالعات، تنها در طبقات اجتماعی بالا بین افسردگی و چاقی ارتباط مستقیمی دیده شد.
9- رژیم غذایی: طبق تحقیقات، بین دریافت چربی غذایی و فراوانی چاقی ارتباط مستقیم و بین دریافت پروتئین دریافتی از غذا و چاقی ارتباط معکوسی گزارش شده است. مصرف کم لبنیات، درصد انرژی حاصل از چربی اشباع و دریافت کم پروتئین به ترتیب خطر چاقی را 1/2، 6/2 و 7/1 برابر افزایش داده است.
10- مصرف دارو و افزایش وزن: اگرچه افزایش وزن می­تواند ناشی از بیماری باشد، اما نباید اثرات داروها را نیز نادیده گرفت. این پدیده اغلب با مصرف داروهای دیابت، روانگردان، ضد افسردگی، استروئید و ضد فشار خون مشاهده می­شود.
11- جنس: تقریبا در تمام مطالعات صورت گرفته در ایران، اضافه وزن و چاقی در سنین مختلف در زنان و دختران بیشتر از مردان و پسران گزارش شده است.
12- سیگار: ارتباط منفی بین مصرف سیگار و وزن بدن در چند مطالعه در زنان و مردان ایرانی نشان داده شده است که چاقی در مردان و زنان سیگاری به ترتیب 62/0 و 7/0 نسبت به مردان و زنان غیرسیگاری بود. در برخی دیگر از مطالعات مصرف سیگار از طریق کاهش دریافت غذا و افزایش سوخت و ساز بدن موجب پایین­تر نگه داشتن وزن بدن در مقایسه با افراد غیرسیگاری می­شود. با این حال به دلیل خطرات مصرف دخانیات، تاثیر آن بر بیماری­ها و مرگ و میر بیشتر از خطرات افزایش وزن در صورت ترک سیگار است.
13- سن: گذشت سن یک عامل خطر برای چاقی است.
14- اختلال نورواندوکرین
  • چاقی هیپوتالاموسی: این ناحیه از مغز مسؤول یکپارچه­سازی اطلاعات متابولیک در مورد ذخایر مواد مغذی با استفاده از اطلاعات حسی است؛ بنابراین به دنبال آسیب هیپوتالاموس، پرخوری و چاقی رخ می­دهد. این سندروم به دنبال تروما، تومور، بیماری­های التهابی، جراحی حفره پشتی مغز و با افزایش فشار داخل جمجمه ایجاد می­شود.
  • سندروم کوشینگ: این سندروم باعث تجمع چربی در صورت، گردن، تنه، شکم خواهد شد. برخلاف بزرگسالان، تقریبا تمامی کودکان مبتلا به سندروم کوشینگ دچار چاقی عمومی همراه با کاهش خطی رشد هستند.
  • کم­کاری تیروئید: بیماران مبتلا به کم­کاری تیروئید اغلب به دلیل کاهش فعالیت متابولیک دچار افزایش وزن می­شوند.
  • سندروم تخمدان پلی­کیستیک: اگرچه حدود 50 درصد از زنان مبتلا به این سندروم، چاق هستند اما هنوز عواملی که ممکن است مسؤول این ارتباط باشند شناخته نشده­اند.
  • هورمون رشد: کمبود هورمون رشد در بزرگسالان با افزایش چربی شکمی و احشایی همراه است.
15- خواب، استرس و ریتم شبانه روزی: خواب کوتاه مدت تنظیم اندوکرین گرسنگی و اشتها را تغییر می­دهد. ممکن است هورمون­هایی که اشتها را تحت تاثیر قرار می­دهند دریافت انرژی بیش از حد را نیز کنترل کنند؛ بنابراین فقدان خواب کافی می­تواند مقدار، ترکیب و توزیع دریافت غذا را تغییر دهد و ممکن است در اپیدمی چاقی سهمی داشته باشد.
 
 
پیامدهای بالینی چاقی
بیماری­های قلبی- عروقی، فشارخون بالا، دیابت، سرطان، اختلالات تنفسی، اختلالات دستگاه گوارش، اختلالات کبد و کیسه صفرا، اختلالات غدد درون ریز، اختلالات کلیه و مجاری ادرار، نقرس، گرفتگی عروق اندام تحتانی، تغییرات پوستی، اختلالات روانی، ناباروری در مردان و زنان و سقط جنین؛ از جمله عوارض ناشی از بیماری چاقی است.
 
درمان چاقی در طب سنتی ایران
از دیدگاه طب سنتی چند اصل کلی جهت لاغر شدن را باید مدنظر داشت. مویرگ­ها نباید فرصت جذب غذا داشته باشند؛ به همین سبب غذا باید به سرعت از معده و روده بگذرد. همچنین غذای فرد باید حجم زیاد ولی کالری کمی داشته باشد. انجام ورزش­های سریع و استفاده از روغن­های گدازنده موضعی کمک کننده است.
 
     علاوه بر تغییر و مراقبت­های غذایی، انجام برخی روش­ها، مانند حمام کردن در آب­های معدنی و آب گوگرد دار و آبی که در آن نمک و زاج و بوراکس و زاج سفید حل شده، مفید است. همچنین بستر خواب غیر نرم، برهنه بر شنِ نرم نشستن و خوابیدن در آن نیز موثر دانسته شده است. حمام کردن در هنگام گرسنگی نیز سبب کاهش وزن می­شود. در طب سنتی برای لاغری و چاق شدن پیشنهاد می­شود که نباید لاغر شدن به سرعت اتفاق افتد زیرا لاغری که در کوتاه مدت پدید آید، در کوتاه مدت هم به چاقی اولیه بر می­گردد.
 
     فرد چاق باید عادات و نحوه غذا خوردن خود را تغییر دهد. در غذای خود اغلب سبزی، مزه­های شور، ترش و تند قرار دهد و برای افزایش ادرار و عرق تلاش کند. خوردن نان جو، فلفل، خردل، زیره رومی، زیره کرمانی، سیر، آبکامه (متشکل از نان گندم یا جو تخمیر شده به همراه ادویه مانند پونه، دارچین، میخک و...) مناسب است. در شبانه روز یکبار غذا بخورد و نسبت به گرسنگی تحمل بیشتری از خود نشان دهد.
 
     دسته­ای از داروهای مورد کابرد در طب سنتی که با نام «مُسقِّط اشتها» شناخته می­شوند؛ باعث کاهش اشتهای فرد می­گردند. در بازار دارویی امروزی نیز داروهای ضداشتها وجود دارند که به دلیل عوارض جانبی زیاد توصیه نمی­شوند؛ در مقابل تلاش در جهت جایگزین کردن این داروها با داروهای طبیعی و گیاهی معرفی شده در طب­های سنتی رو به افزایش است. داروهایی که در طب سنتی پیشنهاد می­شود به دو دسته اصلی خوراکی و موضعی تقسیم­ می­شوند. نکته قابل توجه در مورد این داروها آن است که تقریبا همگی از نظر مزاجی و طبیعت، گرم و خشک­اند که با توجه به دلیل چاقی در طب سنتی (تری مزاج)، مصرف آنها منطقی به نظر می­رسد. علاوه بر ادویه خوراکی و موضعی، استفاده از لباس ساخته شده از مواد طبیعی (مانند لباس کتانی) نیز توصیه می­شود.
 
نقش گیاهان دارویی در درمان چاقی و اضافه وزن
به طور کلی، استفاده از الیاف گیاهی، میزان مصرف غذا و حس گرسنگی را کاهش می­دهد و بنابراین در درمان چاقی موثر می­باشد. علاوه بر آن، مواد موثره موجود در بعضی گیاهان نیز در درمان چاقی موثر هستند. اکثر (تقریبا 80 درصد) مکمل­های مورد استفاده دارای محرک­های طبیعی مانند کافئین هستند، زیرا این ترکیب تولید گرما کرده و میزان انرژی مصرفی را زیاد می­کند و باعث کاهش وزن می­شود. کافئین در بیماران قلبی ـ عروقی و روانپزشکی مزمن منع مصرف دارد.
چای سبز، سیاه: مطالعات متعدد نشان داده است که چای با گرمازایی خود و مصرف انرژی می­تواند در کاهش وزن اثر بگذارد. نتایج حاصل از مطالعه­ای در سال 1398 نشان داد که اثربخشی مکمل چای سبز در مقایسه با فیبر و کارنیتین بیشتر اما نسبت به کافئین و ترکیب کافئین با کاتچین کمتر است. کاتچین ماده ای است طبیعی که به عنوان یک آنتی اکسیدان قوی بوده و در بسیاری از موارد غذایی از جمله چای یافت می­شود.
بهارنارنج: دارای مقادیر کمی از آلکالوئیدها بوده و به عنوان کاهنده وزن شهرت دارند.
لوبیا: عصاره بذر لوبیا، فعالیت آنزیم آلفا آمیلاز را مهار و درنتیجه مانع از جذب کربوهیدرات در روده می­شود.
شنبلیله: شواهد حاکی از آن است که بذر شنبلیله بیشتر روی رفتار غذا خوردن اثر گذار است و مقدار چربی خورده شده را در افراد چاق سالم کاهش می­دهد.
 
مصرف مکمل های غذایی در کنترل چاقی
مکمل های غذایی با توجه به مکانیسم اثر به پنج دسته تقسیم می­شوند:
1) مکمل های غذایی با تاثیر اولیه بر جذب مواد مغذی مانند: چای سبز، جنسینگ، لوبیا سفید، کیتوزان، بتا گلوکان­ها، پسیلیوم، گلوکومانان، صمغ گوار، آگار، اینولین
2) مکمل های غذایی با تاثیر اولیه بر تنظیم اشتها مانند: کارالوما، اسپیرولینا، وی پروتئین، قهوه، کافئین و کلوروژنیک اسیدها، پرتقال تلخ، گوارانا
3) مکمل­های غذایی با تاثیر اولیه بر کاهش مصرف انرژی مانند: کپسایسین، کپسایسینوئیدها و کپسینوئیدها، کورکومین، ال کارنیتین
4) مکمل های غذایی با تاثیر اولیه بر متابولیسم چربی: پیروات، دیاسیل گلیسرول، شیرین بیان، گارسینیا کامبوجیا، رسوراترول، لینولئیک اسید کنژوگه، آلوورا، بذر کتان، گریپ فروت
5) مکمل های غذایی با تاثیر اولیه بر متابولیسم کربوهیدرات مانند: منگوستین، کروم، لیپوییک اسید.
 
مکمل­های لاغری گیاهی غیرمجاز
مطالعه­ای در سال 1394 در شهر اراک، از کپسول­های لاغری گیاهی خارجی به طور تصادفی از 6 برند موجود در سطح عرضه، با نام­های Herbaceous Essence، Magic slim، Original Super Slim، Fat Loss، Green lean super slim، Fast Slim نمونه برداری و مورد آزمایش قرار داد. کپسول­های لاغری گیاهی خارجی مورد مطالعه، حاوی مواد غیرمجاز بودند که بر روی برچسب این محصولات ذکر نشده بود. از جمله ترکیبات غیرمجاز؛ سیبوترامین، فنل فتالئین و فنی­توئین بوده که رایج ترین عارضه آنها عبارتند از: افزایش پیامدهای قلبی- عروقی، نارسایی قلبی و مرگ ناگهانی، تغییرات روانی و خلق و خو، سرطان­زا بودن. شایع­ترین مشکلات محصولات گیاهی خارجی، تقلب در تولید، غیراستاندارد بودن، استفاده از دوزهای دارویی غیرمجاز و عدم درج محتویات آن­ها بر روی برچسب آنهاست.
گردآوری و تنظیم محتوا: شیما عباسی؛ کارشناس اداره نظارت و ارزیابی فرآورده­های طبیعی، سنتی و مکمل معاونت غذا و دارو ایران

 


شناسه خبر : 19143
امتیاز شما برای این خبر: